Το μπλογκ του γάτου ντον (εδώ) έχει αναπάντεχες συνέπειες. Μία από αυτές είναι η ενεργοποίηση. Είναι δύσκολο να παρακολουθείς τα ποστ του και να μη νιώσεις τον πειρασμό της συμμετοχής. Συμμετέχοντας εκδηλώνεται και μια δεύτερη συνέπεια: σκέπτεσαι φωναχτά. Είναι σχεδόν αδύνατο να παρακολουθείς τα ποστ, τα σχόλια των μπλογκερς, τις απαντήσεις του γάτου και να μην προβληματιστείς. Αν έχεις κέφια ενίοτε γράφεις και σεντόνια (ο καθένας το δικό του, ο ένας μονόχρωμα, η άλλη εμπριμέ, διαφόρων ειδών τέλος πάντων, εδώ η ποικιλία περισσεύει). Κάτι τέτοιο συνέβη τις προάλλες με το ποστ "Έθνη και Πατρίδες". Οι αντιρρήσεις μου, ακριβώς διότι καλύπτουν μεγάλη επιφάνεια (σεντόνι) απλώνονται εδώ.
Από τον τίτλο είδη του ποστ γίνεται λόγος για πατρίδα ως κάτι ξεχωριστό από το έθνος. Υποτίθεται ότι η πατρίδα – σαν να πρόκειται για ιδιότητα του ατόμου - είναι ένα δίχτυ που συγκρατεί τα προϊόντα των αισθήσεών μας. Ακριβώς για το λόγο αυτό υπάρχουν τόσες πατρίδες όσες και τα πρόσωπα που αισθάνονται. Η πατρίδα που κρυσταλλώνεται με τον τρόπο αυτό είναι εξατομικευμένη και επιπλέον αδυνατεί να γίνει καταφύγιο σε επίδοξους ζηλωτές. Η βεβαιότητα που συνεπάγεται η πρόταση αυτή οδηγεί στο διαχωρισμό μεταξύ ιδεολογίας (εδώ του εθνικισμού - nb ας παραβλέψουμε το ζήτημα προτεραιότητας μεταξύ έθνους και εθνικισμού) και προσωπικής αίσθησης, ήτοι πατρίδας.
Έστω ότι προσωπική αίσθηση και συλλογική αναπαράσταση συνιστούν διαφορετικούς παράγοντες, είναι και ανεξάρτητοι; Εμπειρικές μελέτες μας έχουν δείξει ότι δεν είναι ανεξάρτητοι (από τον Μαλινόφσκι ως τον Γκέλλνερ, τον Ντυρκέμ και τον Μως). Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι ξέρουμε ακριβώς πως συσχετίζονται. Σε αυτό το ζήτημα κυριαρχούν οι θεωρίες. Τότε ποια είναι η αναλυτική χρησιμότητα της διάκρισης μεταξύ πατρίδας και έθνους; Το μόνο που μπορώ να σκεφτώ είναι για να αποτρέψει όσους θέλουν να κάνουν το έργο ενός ανθρώπου σημαία μιας ιδεολογίας πολλών, στην περίπτωση του Νίκου Δήμου, λ.χ. σημαία του Νικοδημισμού. Προσωπικά νομίζω ότι ο συγγραφέας είναι ανυπεράσπιστος απέναντι σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Εν πάσει περιπτώσει εδώ λανθάνει ένα δεύτερο επίπεδο διάκρισης που αφορά τον αριθμό: ενικός ή πληθυντικός. Η διαφορά δεν βρίσκεται πλέον στο υποκειμενικό στοιχείο αλλά στην ενικότητα του υποκειμενισμού, στον αριθμό. Το επιχείρημα θα μπορούσε να διατυπωθεί εκ νέου ως εξής: όταν μένει στα όρια (ή υπό την εποπτεία) του ενός η αίσθηση μένει προσωπική - συνιστά πατρίδα -, οπότε δεν κινδυνεύει από ιδεολογικές στρεβλώσεις – δεν γίνεται εθνικισμός/έθνος. Όταν φεύγει από τα όριά του εκτίθεται στον κίνδυνο της ιδεολογικοποίησης. Η κριτική που πρέπει να γίνει θυμίζει την κριτική προς το σολιψισμό: πώς γνωρίζουμε για την προσωπική αίσθηση εμείς οι άλλοι, κι αν αυτή μπορεί να γίνει γνωστή τότε δεν παύει αυτοστιγμεί να έχει νόημα ο αριθμός;
Βεβαίως θα μπορούσαμε να συντάξουμε το επιχείρημα και ανάποδα: στα σύμβολα των εθνικισμών δεν περιέχεται γερή δόση προσωπικής αίσθησης, την ελληνική σημαία λ.χ. κάποιος άνθρωπος δεν την έραψε, επιλέγοντας τα γαλανό και το άσπρο, το σταυρό, κ.ο.κ. το κρίσιμο σημείο ωστόσο παραμένει το ίδιο.
Έγραψα τα παραπάνω διότι ανάλυση κοινωνικών φαινομένων και εννοιολογικός πληθωρισμός μοιάζουν αχώριστοι. Μπορεί ο τελευταίος να έχει αισθητική ή λογοτεχνική αξία, αυτό όμως σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ότι έχει και εξηγητική. Μεταξύ πατρίδας και εθνικισμού δεν βλέπω ουσιαστικές διαφορές. Από την άλλη ένα κείμενο με λογοτεχνική ή αισθητική αξία μπορεί να σταθεί αφορμή για ουσιαστικές εξηγήσεις.